İtalya’da çalışan yabancılar açısından düşük ücret, aşırı çalışma saatleri, güvenlik kurallarının ihlali veya insan onuruna aykırı barınma koşulları yalnızca bir iş hukuku sorunu değildir. Bazı durumlarda bu davranışlar ceza hukuku anlamında iş sömürüsü oluşturabilir ve mağdur yabancıya, ülkede düzensiz durumda bulunsa bile, özel bir oturum izni alma imkânı verebilir.
Madde 18-ter neyi koruyor?
İtalya Göç Kanunu’nun 18-ter maddesi, yasadışı iş aracılığı ve iş sömürüsü mağduru olan yabancılar için “casi speciali” adı verilen özel bir oturum izni öngörür. Bu koruma özellikle Ceza Kanunu’nun 603-bis maddesinde düzenlenen iş sömürüsü ve sözde “caporalato” vakalarında önem taşır.
Sömürü tek bir belirtiyle değerlendirilmez. Sürekli olarak toplu iş sözleşmelerindeki asgari ücretlerin altında ödeme yapılması, dinlenme sürelerine uyulmaması, aşırı çalışma, iş sağlığı ve güvenliği kurallarının ciddi biçimde ihlal edilmesi, baskıcı gözetim yöntemleri veya insan onuruna aykırı barınma koşulları birlikte ele alındığında hukuken belirleyici olabilir.
Mağdurun mutlaka şikâyetçi olması gerekir mi?
Hayır. Madde 18-ter kapsamında oturum izni için mağdurun bizzat suç duyurusunda bulunmuş olması zorunlu değildir. Esas olan, sömürü olgusunun polis faaliyeti, savcılık soruşturması, ceza yargılaması veya iş müfettişliği denetimi sırasında ortaya çıkması ve yabancının olayların aydınlatılmasına ve sorumluların belirlenmesine yararlı bir katkı sunmasıdır.
Bu ayrım son derece önemlidir. Uygulamada birçok yabancı, oturum durumunun düzensiz olması veya işini kaybetme korkusu nedeniyle yetkililere başvurmaktan çekinir. Oysa 18-ter maddesi, tam da mağdurun kırılganlığını azaltmak ve onu sömürü ilişkisi içinden çıkarmak amacıyla düzenlenmiştir.
2026’da Ispettorato del Lavoro’nun rolü daha da önemli
2025 sonunda yapılan yasal değişikliklerin ardından, Ulusal İş Müfettişliği tarafından yapılan bildirimlerin ağırlığı daha da belirgin hale gelmiştir. İş Müfettişliği, sömürü durumunu savcılığa veya Questura’ya bildirebilir ve oturum izninin verilmesi konusunda görüş sunabilir. Bu görüş, savcılığın değerlendirmesinden bağımsız ve onunla birlikte dikkate alınabilen bir hukuki dayanak oluşturur.
Bu nedenle, işyerindeki sömürüye ilişkin delillerin yalnızca ceza soruşturması açısından değil, oturum hakkının korunması açısından da önemi vardır. Ücret bordroları, banka hareketleri, mesajlar, çalışma saatlerini gösteren kayıtlar, işyeri fotoğrafları, sağlık raporları, tanık beyanları ve işverenle yapılan yazışmalar mümkün olduğunca korunmalıdır.
Oturum izninin süresi ve sağladığı haklar
Madde 18-ter kapsamında verilen özel oturum izninin süresi artık bir yıldır. İzin, koşullar devam ettiği takdirde bir yıl daha yenilenebilir; ayrıca adli sürecin veya sosyal ve mesleki uyum programının tamamlanması için daha uzun bir süre gerekiyorsa yenileme daha uzun bir dönem için de mümkün olabilir.
Bu izin, sahibine yalnızca İtalya’da yasal olarak kalma hakkı vermez. Çalışma, eğitim, nüfus kaydı, sağlık hizmetlerine erişim ve iş bulma merkezlerine kayıt gibi önemli haklar da sağlar. Başvuru yapıldıktan sonra Questura tarafından verilen resmi başvuru makbuzu da, izin henüz fiziksel olarak düzenlenmemiş olsa bile, kanunun öngördüğü şartlarda geçici olarak çalışmaya devam etmeyi mümkün kılabilir.
Düzensiz durumda olan yabancılar da başvurabilir
Bu koruma yalnızca geçerli bir oturum izni bulunan kişiler için değildir. İtalya’da düzensiz durumda bulunan bir yabancı da, iş sömürüsü mağduru olması ve 18-ter maddesindeki koşulların oluşması halinde bu özel oturum izninden yararlanabilir.
Bu nedenle “oturumum yok, bu yüzden hiçbir hakkım yok” düşüncesi hukuken yanlıştır. Sömürü mağduriyetinin varlığı, bazı durumlarda kişinin oturum statüsünden bağımsız olarak özel bir koruma prosedürünü harekete geçirebilir.
Aile üyeleri ve sosyal koruma
Kanun, mağdurun sömürü ortamından gerçekten çıkabilmesini sağlamak için aile boyutunu da dikkate alır. Belirli aile üyeleri için aile gerekçeli oturum izni verilmesi mümkündür. Ayrıca, gerekli koşullar varsa mağdur sosyal ve mesleki uyum tedbirlerine, aktif işgücü politikalarına ve bazı sosyal desteklere erişebilir.
2026’da yürürlükte olan düzenlemeler, özel durumlar kapsamında oturum izni bulunan kişilerin sosyal destek sistemine erişimini de güçlendirmiştir. Ancak hangi yardımın gerçekten alınabileceği, kişinin özel durumuna ve ilgili yardımın diğer şartlarına göre ayrıca incelenmelidir.
İzin daha sonra çalışma iznine çevrilebilir mi?
Evet. Madde 18-ter kapsamında verilen özel oturum izni, kanunda öngörülen şartlar sağlandığında daha sonra bağımlı çalışma veya serbest çalışma amaçlı oturum iznine dönüştürülebilir. Bu dönüşüm, kişinin sömürüden çıkıp düzenli ve bağımsız bir çalışma hayatına geçebilmesi açısından son derece önemlidir.
Ayrıca eğitim şartları mevcutsa öğrenci oturumuna geçiş de mümkün olabilir. Dolayısıyla 18-ter izni yalnızca geçici bir koruma mekanizması değil, hukuki ve mesleki istikrarı yeniden kurmaya yönelik bir geçiş aracı olarak da değerlendirilmelidir.
Pratik olarak ne yapılmalı?
İş sömürüsü şüphesi bulunan bir durumda ilk adım, olayların ve delillerin sistemli biçimde toplanmasıdır. Ardından durumun özelliklerine göre İş Müfettişliği, kolluk kuvvetleri, savcılık veya bir avukat aracılığıyla gerekli başvurular yapılabilir. Oturum izni bakımından ise Questura süreci, savcılık makamının veya İş Müfettişliğinin değerlendirmesiyle birlikte yürür.
Bu tür dosyalarda en büyük hata, yalnızca ücret alacağının tahsiline odaklanıp göç hukuku boyutunu gözden kaçırmaktır. Eğer çalışma koşulları gerçek anlamda sömürü düzeyine ulaşmışsa, yabancının oturum hakkı, çalışma hakkı ve sosyal korunması aynı hukuki çerçeve içinde birlikte ele alınmalıdır.
Avv. Fabio Loscerbo
Avvocato Cassazionista
Iscritto nel Registro dei rappresentanti di interessi della Camera dei deputati – materia Immigrazione
Registro per la Trasparenza UE n. 280782895721-36 – Migrazione e Asilo
ORCID 0009-0004-7030-0428
Articolo redatto con l’ausilio di strumenti di AI, sotto la direzione, revisione e responsabilità editoriale dell’autore.
Nessun commento:
Posta un commento